 ## Нэһилиэк историятын хронологията

 ### XIV Үйэ 
 Улуу Хоро балтын Халаалы Хотуну 60-ча киһилээх Хонору төрдүгэр туһэн олорон Арыылаах алардарынан, Элэһин эҥээрдэринэн баһылаан олохсуйан олорорго хаалларар. (А.В.Жирков улэтэ. Амма оройуонун архивын фондата)                                         
        “ Халаалы Хотун үс эрили дохсуннара Соморсун баатыр, Абаҕа баатыр, Дьонку баатыр ааттара суоллара тэнийбит, киэнник биллибит бухатыырдар эбит, Соморсун баатыр аҕатын ууһуттан Соморсуннар, Абаҕа баатыр аҕатын ууһуттан Абаҕалар, Дьонку баатыр аҕатын ууһуттан Дьонкулар төрдүлэрэ уустара тэнийбит”.«Алгыстаах Амма Абаҕата.»П.И.Караканов  Бичик 2002с. 19 стр.
«Халаалы Хотун сиэн кыргыттарын чорботор, кинилэри олуһун үөрэтэр, такайар... Улуу Хоро маанылаах балта Халаалы Хотун XIV үйэ бастакы аҥаарыгар ...иккис сиэн Ымыйакаан Хотун буол, Эн салалтаҕар Быкы, Абаҕа түөлбэтин хочото-дойдута аймах-билэ дьоно бэриллэр. Үһүс сиэним Үөгэй Хотун буол, Эн сурткар Бойуот, Дьонку удьуордара киирэллэр...». (Соморсун үйэлэр кирбиилэригэр. 2015с УДК 908(571.56-22 стр.17)
            ###  1629 с.
              Амма сахалара Скороульскайдар аны « инородец» буолалларын судаарыстыбаннай подданствоҕа киирэллэрин Өлүөнэ кыраайын олохтоохторуттан биир бастакынан билбиттэрэ, ону бу источник (тирэх) бигэргэтэр: С 1929 к. Якутские козаки утвердились на следующих острогах: ... Амги... ( Маныкин –Новострецов. Завоеватели Восточной Сибири Якутские козаки. Москва, 1883 г. Стр.57-58 и Г.А Попов , Очерки по истории Якутии. Изд.1, Як.,1924 г. Стр. 26.)
               
             ###  1632 с. 

             Короус аатынан Аммалар аан бастаан ааттаммыттар. Амма орто сүүрүгэр, дьаһаах төлүүр бастакы административнай , территориальнай салалталара КОРОУС волоһа 1632 сыллаахха тэриллибитэ. Короускай сыыйа Скороускай, Скороульскай, Скароульскай диэн улларыйан испит. Нуучча былааһын бастакы докумуоннарыгар чуолкайдык сурулла сылдьаллар.Бу бастакы волоска билиҥҥи Абаҕа, Бөтүн, Мээндиги, Соморсун нэһилиэктэрин сирдэрэ киирэр этилэр.( Сэһэн Боло. Ленаҕа нуучча кэлиэн иннинээҕи саха олоҕо.-Дьокуускай, 
-1649 сс. Дьаһаах кинигэтигэр 1 ынахтаах Скороульскай ойуун Лыба үрэххэ күөл кытыытыгар Бичик -1994.- 107-109 с.)
               
             ###  1640 с. 

             бастакы волостар ааттарын сурукка киллэрбиттэр (переченнэрин). Онно маннык волостар бааллар: Кангаласская, Батурусская, Нерюктяйская, Мегинская, Бетюнская, Скороульская, уо.д.а. ( История ЯАССР, том 11, ,стр.60).
               
             ###   1648с. 
             
             1648олорор диэн бэлиэтэммит. Ойуун аата Согоро Доголонов диэн үйэтиппиттэр. Ойууттар олус кыахтаахтар, Хатан-кыа араҥаччыларынан Хоро иччитэ түктэйэлэринэн, Улуу Саарын Хотой кыыл таҥаралааахтарынан аатыраллара.(М.В.Алексеев Скороульская Волость историятыттан. Алгыстаах Амма Абаҕата.Дьокуускай.Бичик.-2002.-50 с.)
               
              ### 1639с. 
              
              Абаҕа , Соморсун Скороульскай нэһилиэгэр киирсэллэрэ. 
               
              ### 1630-1640 с. 
               
               Парфен Ходыров ясачнай кинигэтэ , манна 32 волость хабыллар ол иһигэр Скороульскай волость- Амма сахалара сэттиһинэн ааттана сылдьаллар.
               
             ###  1638 с. 
               
               Сэһэн Боло « Лиэнэҕэ нуучча кэлиэн иннинээҕи саха олоҕо» кинигэтигэр “ 1632-1638 сс. диэри атын докумуоннарга маннык ааттаах уустар ахтыллаллар: 15. Скороульскай (Соморсун- Бөтүҥ)” диэн быһааран суруйар.
               
             ###  1639 с. 
               
               Историческай наука доктора, Андриан Афанасьевич Борисов, архыыптан  Соморсун нэһилиэгэ(Скороульскай ) 1639 с.саҕалаан Россия судаарыстыбатын официальнай докумуоннарыгар ахтылларын туһунан ыспыраапканы  2012 с.сэтинньи 15 к. Суруйан тиксэрбит.(Соморсун үйэлэр кирбиилэригэр. 2015с. УДК 908(571.56-22 Стр.39)
               
              ### 1680 с. 
               
               Ыраахтааҕы ыйааҕынан «кинээс» диэн титульнай дуоһунас ааты Саха сирин волостарын тойотторугар иҥэрэргэ официальнай көҥүл бэриллибитэ.
               
             ###  1681-1689 с. 
               
               Скороульскай сахалара күргүөмүнэн Учурга Амур өрүс тардыытыгар: Селемджа, Зея, Шилка өрүстэргэ, “ Даурдарга” тиийэ тайаан булду эккирэтэллэрэ. Онтон сылтаан Кытай Богдакана нуучча ыраахтааҕытыгар тиийэ үҥсүү түһэрбит. Маны таһынан Лаамы муоратынан, Майда, Уда өрүстэринэн олох бу хойуккааҥҥа диэри, XX-с үйэни хабан Абаҕа, Соморсун түүлээхситтэрэ тэлэһийэллэрэ.
               
               Саха сирин воеводствота хас биирдии сааһын сиппит саха киһитэ саарбанан дьаһааҕын төлүүрүн кытаанахтык уонна халбаннаабаттык ирдиирэ. Оттон итини хас биирдии киһи, ыал, дьиэ кэргэн толорор кыаҕа суоҕа. Онон сибээстээн биир дьоҕурдаах булчут хас да киһи, ыал туһугар « саарбалыыр» туруга үөскээбитэ. Ол эрээри ити күндү түүлээх аһары кыдыллан чугаһынан бултуур кыаллыбат буолбута. Онон Амурга (Амырыын) өрүскэ тиийэ айанныыллара. Ол айан олус эрэйдээх, сындылҕаннаах этэ. Балтараа икки ый айаннаан тиийэллэрэ, эмиэ биир итиччэ төттөрү айаннаан кэлэллэрэ. Онно тиийэн ый, балтараа ый курдук бултууллара. Маныаха биир булчут 2-3 ат көлөлөөх эрэ буоллаҕына эрэйэ суох сылдьара. Амма, Абаҕа,  Соморсун, Бөтүн сахалара Бутальскай,  Удекай зимовьелар тастарыгар уонна даурдар олохторугар баар аймахтарыгар тирэҕирэн бултууллара. (М.В.Алексеев  Скороульская волость историятыттан. Алгыстаах Амма Абаҕата.Дьокуускай.Бичик.-2002.50 с.)
               
              ### 1685 с.
              
               Таҥара үлэһитэ подьячай Евдоким Кюрдюков Аммаҕа Скороульскай волостка үлэлииргэ сыһыарыллыбыт.
               
             ###  1694 с.
               
                Скороульскай волость кинээһинэн Баркулак диэн саха бэлиэтэммит.” Баркулаки –князь Скороульской волости в 1984 году”, диэн суруллубут (Н.С.Романов, Ясак в Якутии в XV111 в.1956.-С.13) Биһиги санаабытыгар Баркулак Скороульскай волость бастакы кинээһинэн буолуон сөп. Тоҕо? Бастакытынан, 1676 с. Баркулак «калым» төлөөбүтэ биллэр. Ол саҕана кини сүүрбэччэ эрэ саастаах олус эдэр киһи эбитэ буолуо. Иккиһинэн, 1680 с.саха сиригэр « кинээс» титула официальнайдык биллэриллибитэ. 1694 с.Баркулак 40-ча саастаах күөгэйэр күнүгэр сылдьар киһи. Кини 14 да сыл кинээстии олорбут буолуон сөп.
              Бу сыл Баркулак төһө да Россия ыраахтааҕытын дуоһунастаах киһитэ, кинээһэ буолбутуттан иннибэккэ, батталлаах колониальнай политиканы сөбүлээбэккэ, аймахтарын Скороульскайдары мунньан Даурияҕа (Кытайга) күрээри тэриммит. Бу оҥостууну, тэриниини чуҥнаан чугастааҕы волость кинээһэ воевода Гагариҥҥа “ донос”  түһэрбит. Ол түмүгэр Скороульскай волость элбэх сахата түрмэҕэ хааллыбыттар, кытаанах таһыыры көрсүбүттэр. Мантан ырытан толкуйдаатахха, Скороульскай сахалара илиҥҥи, сылаас дойдуларын умнубатахтар эбит, ол курдук оннооҕор таайсар таабырыннарыгар « Хоринская девица уехала в Китай..» диэн этэллэр эбит.( М.В.Алексеев Скороульскай волость историятыттан. Алгыстаах Амма Абаҕата.Дьокуускай.Бичик 2002 . 51 с.)
                
               ### 1695 с. 
                
                Скороульскай волость кинээһэ Баркулак уонна кинилэр бастыҥ дьонноро төһө да хааллыбыттарын, үгүстэр тутуллан таһыллыбыттарын да иһин бу уус- аймахтар чыҥыс кытаанах, хадаар хааннаах, өһөс дьон буолан биэрбиттэр. Скороульскай волостан элбэх кэргэттэрин, оҕолорун илдьэ син биир күрээбиттэр. Кинилэри Амма крестьянскай волоһын “приказчика”  Микита Солдатов козактарын этэрээтэ, чугастааҕы волость сахаларын эбии хомуйан эккирэтэн баран сиппэккэ төннүбүт. Амма Скороульскайдара урукку, төрүт аймахтарыгар Айгуни куоратка Ньоҕойго тиийбиттэр. Ону Россия ыраахтааҕыта Кытай Богдаханын кытта кэпсэтии ыытан төнүннэрэ сатаабыт да, үгүстэр төннүбэккэ 600 саха Кытайга олохсуйа хаалбыт. (М.В.Алексеев Скороульскай волость историятыттан. Алгыстаах Амма Абаҕата.Дьокуускай. Бичик.2002 .51 с.)          
       
              ### 1700 с. 
               бүтүүтэ Бойуот сирэ Хоҥкуйа күөлү көһөрүү. 
               
             ###  1712-1911 с.” 
               Унньуктаах уһун 200 сыл устата биһиги Скороульскайдар Боотуруускай улуус дьоно сэргэтэ буолан бииргэ олорон кэлбиппит...” (Соморсун үйэлэр кирбиилэригэр. 2015 с. УДК 908(571.56 -22 стр.48.)
               
             ###  1733 с.

               Дьокуускай –Иркутскай куораттар икки ардыларыгар почта сибээһэ бигэтик олохтоммута. Скороульскай волость сахаларыттан Россияҕа сылдьыбыттар баар буолбуттара. (М.В. Алексеев Скороульскай волость историятыттан. Алгыстаах Амма Абаҕата.Дьокуускай Бичик.2002. 51 с.)
               
            ###   1765 с.

               Екатерина 11 сир манифеһын таһаарбыт. Сири генральнайдык үллэриигэ Россия бары күбүөрүнэлэригэр комиссиялары тэрийэргэ дьаһайбыт. Саха сиригэр Чичерин дьаһалынан эмиэ оннук комиссия тэриллибит. 
               
            ###   1764-1769 с.

               Мирон Мартынович Черкашенников онно ананан үлэлээбит. Ону сахалар уустарын икки ардыларыгар тахсыбыт мөккүөрдэри «Мөрүөн хамыыһыйата» хаста да миэстэтигэр кэлэн быһаара сатаабыт. Хамыыһыйа хаста да быһаарыы таһаара сатаабытын үрдүнэн, иирсээн, мөккүөр салҕанан тахса турбут. Ол түмүгэр арахсарга  туруорсубуттар.
               
            ###   1772 с. 

               « XVIII-c үйэтээҕи архыып докумуоннарын сыһыарабыт: « Учиненный разделом в 1772 г. Дворянином и Якутским опекуном  Иваном Старостиным уравнить меж спорным покосов пониже означенным обстоятельством по ровной части именно: 
При речке Хонору на урочище Хоро Кюрета на стогов изъязаконить принадлежность два 1 Скороульскому остальные три 11 Скороульскому...»  Источник: Нац. Архив РС(Я) ф.60 оп. 1. Ед.хр.1.лл.5-6 .
Докумуоҥҥа Соморсунтан Абаҕалар 1772 с. арахсан туспа нэһилиэк тэриниилэрэ ахтыллар.
              
             ###  1760-1780 с.
               
             Скороульскай волоска суруксутунан үлэлээбит Бэлэс Уйбаан – Иван Дьячковскай диэн Абаҕаттан төрүттээх үөрэхтээх саха Абаҕа уонна Соморсун арахсыытыгар сүрүн оруолу ылбыта сурукка тиһиллэн хаалбыт. А.В. Жирков суруйуутугар.
               
             ###  1782 с. 
               
              Улуус кулубата диэн государственнай салайар дуоһунас Саха сиригэр олохтоммут (учреждена).
               
           ###    1792 с.
               
                Боотуруускай улуус кулубата Уот Старостин 
               
            ###   1795 с.

               » Первая всеобщая перепись » ыытыллыбытыгар Абаҕа нэһилиэгэ хабыллыбыт
               
             ###  1800 с.
               
                Амма солобуодатын тулатынааҕы Боотуруускай улууһун нэһилиэктэрэ: 11 Чакыр, 111 Бологур, Бөтүҥ, Абаҕа, Дьоҥку олохтоохторо сир үлэтинэн дьарыктаммыттар. (К.Е.Захаров 1972 с. 06.06.  «Коммунизм тутуута”  №67.)
               
             ###   1803 с.
                
                 Саха сиригэр 7 комиссарство тэриллэн , улуустары, волостары (нэһилиэктэри) салайар эбээһинэстэммитэ. Ол түмүгэр Өлүөнэ уонна Аллан намталын тардыытын барытын дьаһайар комиссарство биир киинэ Амма солобуодатыгар тэриллибитэ. Саха сиригэр уокурук ыстаатуһа улларыйан Дьокуускай уобалаһа дэнмитэ.
                
              ###  1805 с.
                
                 Сахалар түөлбэнэн олорор волостара «нэһилиэктэр» диэн ааттанар буолбуттара. Бу нэһилиэктэр нэһилиэнньэлэрин ахсаанынан, сирдэрин иэнинэн биир тэҥэ суохтара. Ол гынан баран «волость» диэни элбэхтик тутталлара, бэл оннооҕор сорох официальнай докумуоннарга 1920 сылга диэри “волость” диэн суруйуу элбэх. ( М.В.Алексеев Скороульскай волость историятыттан. Алгыстаах Амма Абаҕата. Дьокуускай,Бичик.2002. 52 с.)
               
             ###  1807 с.
               
               кэлии аҕабыыттар Абаҕаҕа дьону сүрэхтииллэр
               
            ###   1820 с.
               
               
                Куттуку күөлүн көһөрбүттэр.
              
              ### 1828 с.
               
                Халыҥ хаар түспүт.
              
             ###  1829 с. 
               
               Улахан уу кэлбит, Сабаҕалаан 14 м.урдуктээх уу.
               
             ###  1833 с. 
               
               1 Скороульскай нэһилиэктэн Дьоҥку арахсан туспа нэһилиэк буолбута. Бу Дьонку нэһилиэгин сирэ-дойдута Дьоҥку Быкытынан, Амма өрүс уҥуор Бойуот (Хайырҕас), Саһыл Сыһыы эҥээринэн, Лыба үрэҕинэн этэ.
                           « Өтөх күөлүгэр» чочуобуна туппуттар. Мэҥэттэн, Чурапчыттан, Амматтан аҕабыыттар кэлэ –бара дьону сүрэхтииллэр, таҥараҕа тиксэрэллэр.
             ###  1844 с.
             
              Флотскай штурман Саввин управляющайдаах 1200 биэрэстэлээх Аянскай тракт аһыллыбыта. Амма сиригэр Эмискэ, Солобуодаҕа, Нуотараҕа станциялар тэриллибиттэрэ.
              
              ### 1846 с.
              
             Мил үрэххэ олорор Скороульскайдар хорсун хоодуот булчуттара баабыр (тигр) бултаабыттар. Бойуот хочотун Конниковтарын төрүттэрэ Конников Григорий диэн эдэр киһи бултаспыт. Мил ууһун сахалара бу кыылы Зея өрүс баһыттан кэлбитигэр сөп диэн сабаҕалыыллар эбит.
            
             ###  1850 с.
             
              Ведомость об общественном имуществе по Амгинскому родовому Управлению владения Батурусского улуса за 1850 г.(скота)

 {<table><thead><tr><th>Название наслега</th><th>конного</th><th></th><th>рогатого скота</th><th></th></tr></thead><tbody><tr><td></td><td>больш</td><td>мало</td><td>больш</td><td>мало</td></tr><tr><td>Скороульский</td><td>265</td><td>70</td><td>455</td><td>120</td></tr><tr><td>Скороульский</td><td>788</td><td>150</td><td>785</td><td>90</td></tr><tr><td>Бетюнского</td><td>1465</td><td>210</td><td>700</td><td>270</td></tr></tbody></table>}

### 1853 с.
 Ведомость составления в 1-му Амгинскому родовому Управлению в 1853 году. Якутский округ Батурусского улус

| Название наслега | мужчины | женщины | Урожай зерна |
|------------------|---------|---------|--------------|
| Скороульский     | 466     | 451     | 223 ч.б      |
| Скороульский     | 285     | 293     | 820 ч.б      |
| Бетюнского       | 644     | 627     | 534 ч.б      |

              ###   1855 с.
                 
                  Бу кэрчик сылларга 11 Скороульскай нэһилиэк старостатынан Андрей Неустроев олорбут. Ол туоһутунан маннык докумуону аҕалабыт:” 1855 года июня 27 дня староста 11 Скороульского рода Андрей Неустроев ...” (НА РС(Я).-Ф.60.-Оп.1-Ед.хр.1.-С.3)
               
              ###  1858 с. 
                
                Бэс ыйын 10 күнүгэр « Ревизная сказка» диэн нэһилиэнньэ ахсаанын, о.и. эр киһитин, дьахтарын ааттарын, саастарын, дьиэ кэргэттэрин толору билэр соруктаах биэрэпис ыытыллыбыт.
                 
              ###   1858 с.
                 
                  Халыҥ хаар Абаҕаҕа түспүт, 6 харыс халыҥнаах.
               
               ###  1860 с. 
                 
                 Аҕабыыттар сурэхтэнэр дьоҥҥо араспаанньа биэрбиттэр.
                
               ###  1867 с.
                 
                  Бу сылларга Аммаҕа сыылкаҕа кэлээччи элбээбитэ.
               
               ###  1880 с.
                 
                  Абаҕаҕа сыльнайдар, духобордар кэлэн олорбуттар. Алексей , Андрей Соколовтар, Иван Лонгинов, Николай Духоборов, Маркевкалар, Марк Натансон, Михаил Романов, Алексей Кралин, Иван Трудолюбов.
                 
               ###  1882 с.
                 
                  Уу сут сыла.
            Марк Натансон кэргэнэ Александровалыын Николай Неустроев (Хаабыра)  балаҕаныгар оскуола аһан үлэлэппит.(1882-1883 сс.)
                 1876 сылтан тутуллубут саҥа таҥара дьиэтэ тутуллан Абаҕатааҕы Никольскай таҥара дьиэтэ диэн сүрэхтэммит, архиерей тахсан сүрэхтээбит ( свети гыммыт ).
                
              ###   1886 с. 

                 Амма родовой управлениятын 7 нэһилиэгэ:1 Скороульскай,11 Скороульскай, Сулҕаччы, Кугда, Аллараа Хадаар, Дьоҥку, Бөтүҥ туруорсууларынан Абаҕаҕа норуот үөрэҕириитин начальнай училищета(оскуолата) аһыллыбыта.
              
              ###  1891 с.
                
                 Бу кэмҥэ Саха сиригэр 18 улуус баара. 1 уонна 11 Скороульскайдар, Дьоҥку нэһилиэктэрэ Боотуруускай улууска киирэллэрэ. Боотуруускай улуус  1891 сыллаахха 31 нэһилиэктээх, 102 аҕа уустаах эбит. Оттон нэһилиэнньэтин ахсаана маннык: эр киһитэ-15102, дьахтара- 15233,  уопсайынан ылан көрдөххө, Боотуруускай улууска тэҥнээх улахан улуус Саха сириэр тэриллэ сылдьыбыта биллибэт. (М.В.Алексеев Скороульскай волость историятыттан.Алгыстаах Амма Абаҕата. Дьокуускай. Бичик. 2002. 53 с.) 
               
               
               ### 1895 с.
                
                 "Первая всеобщая перепись" диэн тэриллэн ыытыллыбытыгар Элэһин , Бытыктаах, Халаалы, Арыылаах, Буҕалаах, Таатта баһа, Лыба аҕа уустарыгар 1144 киһи олохсуйан олороро бэлиэтэммит.
                 
               ###  1896 с.  
                 
                 Амма өрүскэ саамай улахан сааскы халаан уута саас кэлбитэ, үрдүгэ 13 миэтэрэҕэ тиийбитэ. 
         Бу сыл преосвещеннай Мелентий Айаан айан суолунан сылдьыбыта. Мелентий Харама хайатын үрдүгэр кэриэс туруорбута үһү.
               
              ###  1897 - 1900 сс.
                
                 Нотараҕа аттыкылары (скопцы) аҕалан олохтообуттар.
               
              ###  1901 с.
              
               Дьонку нэһилиэгэр 30 киһилээх « Отраднай» (духобордар) сэлиэнньэ баар буолта.
             
              ###  1904 с. 
              
              Сэтинньи 16 күнэ. Абаҕа оскуолатын туруорсуу сурукка Семен Алексеев илии баттаабыт.
             
              ###  1905 с.
              
              Усть Маайа Эдьээнигэр баабыр (тигр) кыылы бултаһыыга Захаров Михаил Иннокентьевич сылдьыһан бултаспыт.
             
              ###  1908 с. 
              
              11 Скороульскай аҕа уустарын баһылыктара (старшиналара) төгүрүк бэчээтинэн илии баттыыллар эбит.
              
              ###  1908, 1909, 1910 сс. 
              
              Сут кураан сыллара.
              
              ###  1911 с. Сэтинньи 12 к. 
              
              Уобалас салалтатын 330 №-дээх уурааҕынан Боотуруускай улууһу 2 улууска араарбыта, саҥа 1 Амма Улууһун тэрийэр туһунан быһаарыллыбыт.Улуус киининэн Абаҕа нэһилиэгэ буолара ыйыллыбыт. (Архив РС(Я) , ф-и, 15, оп..3, д.424.л.л. 202-206)
              
              ###  1911 с. Ахсынньы 20 к. 
              
              Гувернатор Иван Иванович Крафт 121№-дээх бирикээһинэн бүтэһиктээхтик быһаарыллан 1 Амма улууһа тэриллэн дьайар-салайар күүһүгэр толору бырааптаахтык киирбитэ. Киининэн Абаҕа нэһилиэгэ буолбута.1 Амма улууһун бастакы кулубатынан Рязанскай Афаеасий Петрович талыллыбыта. 1911-1919 сс. 1 Амма улууһугар 4 киһи кулубалаабыта. (Калашников А.А.Якутия Хроника ,факты, события. 1632-
                                            -1917гг. Якутск.Бичик.2000- с.362-363)
             
              ### 1912 с. 
              
              Саха сирин гувернатора И.И.Крафт 1912 с. кулун тутар 22 к. 31№-дээх прикаһынан Амма улууһун Абаҕа дэриэбинэтигэр 2 кылаастаах оскуола аһыллар.
             
              ### 1913 с.
              
              Муус устар 5 к. Иркутскай генерал гувернатора Амма улууһун Абаҕа дэриэбинэтигэр 2 кылаастаах училище уонна 20 миэстэлээх пансионат аһарга приговор ылыныллыбыт.
              
              ###  1917 с. 
              
              Нэһилиэнньэ перепиһин түмүгүнэн  Абаҕа үрдүнэн 369 хаһаайыстыба 1405 дууһа, 2757 ынах сүөһү, 996 сылгы, 208,71 дэһээтинэ ыһыы сирэ  баара бэлиэтэммит ( Караканов П.И. Алгыстаах Амма Абаҕата. 2002 с.Бичик. стр.13)
             
              ###  1918 с. 16.03. 
              
              « Прогресс» диэн атыыга потребительской общество тэриллибитэ. Абаҕа.
              
              ###  1920 с.
              
              Бэс ыйын 9 к. Абаҕаҕа маҥнайгы комсомольскай ячейка тэриллибитэ. Тэрийээччи Прокопий Михайлович Семенов, Абаҕа ыччата. 
              
              ###   1920 с. 
              
              от ыйын 19 к. Улуус ревкома тэриллибитэ.Ревком председателинэн Дьячковскай Михаил Афанасьевич(Тыытыйбах)  талыллыбыта. Чилиэннэринэн: Иванов Алексей Евсеевич, Емельянов Иван Дмитриевич буолбуттара. (Дело 11Скороульского насл. Ф24., О 1,ед.хр.1).
              
              ###   1921 с.
              
               Олунньу 17 к. Абаҕаҕа маҥнайгы партийнай ячейка тэриллибит. Секретарынан Г.Д. Старостин талыллыбыт.
                    Бастакы бойобуой дружина тэриллибит.
             
              ###  1921-1927 сс. 
              
              Абаҕа гражданскай сэрии туоната буолан 14 араас кыра да улахан да сэриилэр буолбуттар.
              
              ###  1923 с. 
              
              Олунньу 13 к.- Кулун тутар 3 к. диэри Саһыл Сыһыы обороната, 18 хонуктаах  “ Муустаах осада”.
                         Атыы потребительскай обществота гражданскай сэрии сылларыгар тохтообут үлэтин сөхсүппүт.
                         Абаҕа сельпотугар « Сильвия» диэн 5 сеператор атыыламмыт.
              
              ###  1925 с. 
              
              Кулун тутар 14 к. 11 Скороульскай нэһилиэк сэбиэтин мунньаҕынан 11 Скороульскай нэһилиэк Абаҕа нэһилиэгэ диэн улларытыллан ааттаммыт.  Мунньах боротокуола № 23. Мунньах председателя Егор Жирков, секретарь Николай Дьячковскай ( 1927-28 сс.Архив 1 Амгинского улуса- Ед.хр. 3. Оп.1)
              
              ###  1927 с.
              
               Сэтинньи 17 к. Абаҕа пионердарын сэриитэ.
                       Балаҕан ыйын 15 к. Абаҕаҕа маҥнайгы ааҕар балаҕан аһыллыбыта.
                       Кулун тутар 1 к. Улуус киинигэр Абаҕаҕа Чурапчынан кэлэр батареялаах маҥнайгы телефон туруоруллубут.
              
              ###  1928- 1933 сс. 
              
              Дьахталлар хамсааһыннарыгар Абаҕаҕа В.И.Старостина күүскэ үлэлээбитэ.
                Саха сирин дьахталларын 1 съеһигэр делегаттарынан Абаҕаттан П.М. Емельянова (Мончурина), В.И.Старостина кыттыбыттара.
                
               ### 1929 с. 
                
                Маҥнайгы артыаллар тэриллибиттэр. «Үлэһит», “ Кэккэ”, “ Ыччат”, “ Табалаах”.
                
               ### 1930 с. 
                
                тохсунньу 9 к.1 Амма улууһа уонна 11 Амма волоһа  Амма оройуонун аатын ылбыттара. Оройуон киинэ Абаҕаҕа хаалбыта. Бастакы оройуон Советын председателинэн Емельянов Дмитрий Дмитриевич талыллыбыта. Амма оройуона 16 нэһилиэктээҕэ.
                Дьоҥку нэһилиэгэ Абаҕаҕа холбоспут.
                И.В.Сталин аатынан тыа хаһаайыстыбатын Коммуната Лыба төрдүгэр тэриллибитэ.
                Кулун тутар 15 к.үс артыал холбоһон “ Кыһыл Дружина” колхоз тэриллибитэ, аатын улларытан “ Кыһыл Сэрииһит” колхоз буолбута.
                Абаҕа икки концернаах оскуолата 7-кылаастаах толорута суох орто оскуолаҕа киирбит.
                Спортивнай площадка тутуллубут. Оскуола учуутала Михаил Павлович Романов көҕүлээһининэн уонна бырайыагынан оскуола уонна нэһилиэк ыччатын күүһүнэн орйуоҥҥа маҥнайгы трапеция (билиҥнинэн спортивнай площадка) тутуллубут. Трапеция иһигэр тутуу маһынан оҥоһуллубут спортивнай снарядтар: бревно, бэйэ оҥорбут турнига, конь, козел, уһуну ыстанар сир, сүүрэр дорожка уо.д.а. бааллара. Трапеция үс муннугар таҥаһы улларыттарга аналлаах будкалар бааллара.
              
              ### 1931 с. 
               
               Муус устарга Лыба үрэҕин сүнньүгэр  “ Кыһыл Кыым” табаарыстыба кэлин “ Партизан Николай” аатынан буолбута.
               Бойуот хочотугар « Күүтүү» артыал тэриллибитэ.
               Туланҥа « Сайдыы» табаарыстыба тэриллэр.
               Дьоҥку нэһилиэгин киинэ  Улахан Алааска « Кралин ыччата» табаарыстыба тэриллибитэ.
              
              ### 1931 с. 
               
               сааһыгар оройуон киинэ Амма Солобуодатыгар көһөрүллүбүтэ.
               Бастакы саҥарбат киинэ көрбүттэр. Киномеханик пионер сэриитин кыттыылааҕа Емельянов Борис Владимирович.
                Абаҕа нэһилиэгинээҕи потребобщество (НАСПО) тэриллибит.
                Абаҕаҕа фельдшерскэй пуун аһыллыбыт.
               
             ###   1932 с.
                
                 « Акепсин» кыыһын миэлиҥсэтэ барабыык Абаҕаҕа турбут. Хапсыын кыыһын миэлинсэтэ Сэлэ тарпыт томторугар (Уһун күөл үрдүгэр тумулга), 1935 с. диэри үлэлээбитэ. Соморсун, Алтан, Абаҕа, Бөтүҥ нэһилиэктэрин бурдуктара тардыллара.Маҥнайгы барабыыгы Аммосов Иван Андреевич (Мамый) үлэлэппитэ.
               
             ###   1933 с.” 
                
                Сайдыы” табаарыстыба С. Аржаков аатынан артыал, кэлин колхоз буолбут. 
                “ Кралин ыччата” табаарыстыба артыал буолтара ааттарын улларытан “ Саһыл Сыһыы” диэн буолтара.
                Василий диэн китай кэлэн моркуоп, луук, хаппыыста, оҕурсуу, табаах ыһыытынан икки сыл дьарыктанан үчүгэй үүнүүнү ылбыт. Саһыл Сыһыы алааска дьону үөрэппит. Кини кэннэ корейдар  Чен-чун Василий, Кон-ян-ко Алексей кэлэн олохсуйан үлэлээбиттэр.
               
             ###  1934 с.
               
                Аан маҥнай бааһынаҕа ХТЗ трактор Амматааҕы МТС-тан кэлэн үлэлээбитэ.
               
              ### 1935 с. 
               
               Акапсыын кыыһын барабыыгын оройуон киинигэр көһөрбүттэр.
                От ыйын 20 к. 20 миэстэлээх дьааһыла аһыллан үлэтин саҕалаабыт.
                « Партизан Николай » табаарыстыба « Николай Партизан» колхоз буолбута. Кэлин “Партизан Данил” артыалы кытта холбоһон “ Николай Партизан ” колхоз буолтара.
                С.Ф.Гоголев аатынан артыал тэриллибитэ.
                
              ###  1936 с. 
                
                Олунньу ыйга Бүтүн Союзтааҕы сүөсүһүттэр сүбэ мунньахтарыгар итиэннэ XVI-с ыҥырыылаах Бүтүн Союзтааҕы Киин Ситэриилээх Комитетын 11-с сессиятыгар “ Кыһыл Сэрииһит”колхоз ферматын сэбиэдиссэйэ Захаров И.Г. кыттыыны ылбыта , » Бочуот Знага» орденынан наҕараадаламмыта, “ Сүөһү итиитин маастара” диэн бочуоттаах аат иҥэриллибитэ. Саха сирин 7 бастыҥ дьонноруттан биирдэстэрэ, бастакы орденнаах Захаров И.Г.-Уордьаннаах.
               
             ###  1937 с.
               
                Маҥнайгы кулууп дьиэтэ Хайарҕаска тутуллубута. Колхознай кулууп диэн буолта.
               Саха сирин үрдүнэн оруос бурдук рекорднай үүнүүтүн  Саһыл Сыһыы колхоз 11 гектардаах Муутугуй үрүйэтин бурдугун сириттэн 1 гектартан 37 цн. Үчүгэй оруос үүнүүтүн ылбыттара. Оруос сиэмэтэ Ситниковскай дэнэрэ.
                Амматааҕы МТС-тан трактор кэлэн үлэлээбитэ.
               
             ###  1937 с. 
               
               Лөчүөк дьиэтигэр маҥнайгы медпууну Попова Любовь Спиридоновна аһан үлэлэппитэ.
               
             ###  1938 с. 
               
               Бойуот хочотугар баар колхоз « Комбайн» колхоз буолбута.
               
             ###  1941-1945 сс. 
               
               Аҕа дойду уоттаах сэриитэ. Абаҕа нэһилиэгиттэн 219 киһи сэриигэ ыҥырыллыбыта, ол иһиттэн 27 киһи үлэ фронугар сылдьыбыта, 107 киһи сэрии толоонугар геройдуу охтубута, 85 киһи төрөөбүт түөлбэтигэр эргиллэн кэлбитэ.
                
             ###   1943 с. 
                
                маҥнайгы аҥаарыгар Саха АССР наркомун ыйыытынан Амма оройуонугар тулаайах, кыаммат оҕолору иитэр дьиэни-детдому Абаҕаҕа аһан үлэлэппиттэрэ. 50 оҕо.
                
             ###  1947 с.
                
                Абаҕаҕа 11,5 м. тиийэр уу кэлбит.
    Аан маҥнай « Кыһыл Сэрииһит» колхозка электростанция туруоруллубут. Балаҕан ыйыгар тутуллан үлэҕэ киирбитэ.Бастакы станцияны Нохсоров Илья Васильевич үлэлэппитэ.
                Маҥнайгы ветеринарно- санитарнай пуун « Кыһыл Сэрииһит» колхозка аһыллыбыт.
                
              ###  1949 с. 
                
                « Комбайн», « Партизан Николай», «Трактор » колхозтар холбоһон Сталин аатынан колхоз буолтара
                Ф.Д.Семенов Абаҕа нэһилиэгин ыччата сахалартан бастакынан биологическай наука кандидата ученай степенин аатын ылбыта. Диссертациятын Москатааҕы Тимирязов аат.академияҕа ситиһиилээхтик көмүскээбитэ.
                Нэһилиэккэ ветеринарнай учаастак аһыллар.
                
              ###  1950 с.
                
                 Бастайааннай киноустановка үлэтин саҕалаабыта.
               
             ###   1951с. 
                
                Уу 10,5 м.кэлбит.
             Абаҕа нэһилиэгин Кыһыл сэрииһит , Саһыл Сыһыы , уонна Сталин аатынан колхозтар холбоһон бөдөҥсүйбүт И.В.Сталин аат. колхоз буолтара.
                
             ###   1952 с.
                
                 Бэс ыйыгар бастакы колхознай пионерскай лааҕыр аһыллыбыта. Мас саҕатыгар. Адамов Д.Д. уонна Дьячковскай П.Д. дьиэлэригэр. 10 оҕо сынньаммыта.
                
             ###   1953 с.
                
                 Бөдөҥсүйбүт колхозтар сирдэрэ кэмнэнэн государственнай актаҕа киирбитэ. Киин дэриэбинэ Абаҕа уулуссалара ааттаммыттара.
                
              ###  1954 с. 
                
                Саха плем холбоһугун директора, ученай Ф.Д.Семенов идеятынан, көҕүлээһининэн Абаҕаҕа аан бастакы көрдөрүүлээх племенной ферма  Үөгэйгэ үлэтин саҕалаабыта.
                Сталин аат. Колхоз ДТ-54 3шт., НАТИ 1шт., ДТ-24 2шт., Беларусь-50 1шт., У-2 1 шт. трактордары атыыласпыт.
                
             ###   1955 с. 
                
                Бастакы байаан аҕалыллыбыт.
                
             ###   1956 с.
                
                 Кырымахтаах хара саҺыл фермата тэриллибитэ.
                Медпуҥҥа анаммыт дьиэ тутуллубута. Тутуу прораба Тихонов Гаврил Демьянович. Тутууну ыыттарбыта Сталин аат. колхоз, председатель Сирдитов Дмитрий Иванович, Олохтоох Сэбиэт председателэ Карманов Иван Александрович.
               
             ###   1957 с. 
                
                көтөр фермата тэриллэн үлэлии сылдьыбыта.
                Ааҕар балаҕаннар кулуупка улларытыллыбыттар.
                
              ###  1958 с. 
                
                Колхозтаах Кюрдигясов Василий Иванович борустуой мас волокушаны оҥорбута,  Кэлин ону Гоголев Егор Васильевич тупсаран көлүөһэлээн биэрбитэ.  Аатырбыт сылгыһыт, отчут Икки Үлэ кыһыл Знамята орденнаах Семенов Гаврил Михайлович ол волокушаны 2000 сылларга диэри туттан көлө-илии звенота оттооһуҥҥа рекордтарын олохтообута.
                 Радиоузел үлэлээбит.
                 
              ###   1959 с.
                 
                  Сталин аат.колхоз аатын Строд аат колхозка улларыппыта.
                 
              ###   1959- 1960 сс.
                 
                  Абаҕа бааһыналарыгар кукуруза, горох, подсолнух , сүбүөкүлэ, турнепс ыһылла сыльыбыттара. 
                 
             ###    1960 с. 
                 
                 Сайыҥҥы оскуола оголорун кирпииччэ үктүүр биригээдэтэ Лаппына анныгар 17000 кирпииччэни үктээбитэ. Салайааччы Семенов М.П.
                
             ###    1961 с.
                 
                  11 м. уу кэлбит.
                 
             ###    1963 с. 
                 
                 Скрябин Валерий Степанович РСФСР Верховнай Советын депутатынан быыбардаммыта.
                 Алтынньы 7 к. Халгыыда учаастагар бастакы ыччат комсомольскай фермата тэриллибитэ.
                Халлах, Емельяновка учаастактара электрическай уотунан хааччылыбыта.
                Хайарҕас учаастага туспа электрическай станцияламмыта.
                Абаҕаҕа 250 миэстэлээх саҥа кулууп аһыллыбыта. Кулууп иэнэ 710 м2, сабардама 3156 м3,  68 т.солк. суумалаах картиннай галерея атыылаһыллыбыта, кэлин оскуола музейыгар бэриллибитэ. Маны барытын бөдөҥсүйбүт Сталин аат. колхоз предс. Сирдитов Дм.Ив. салалталаах колхоз правленията туттарбыта, тэрийбитэ. Тутуу прораба Абаҕа ыччата Старостин Клим Дмитриевич.
                Абаҕа оскуолатыгар кыраайы үөрэтэр муннук тэриллибитэ. Тэрийээччи историк,энтузиаст краевед Захаров Константин Егорович.
               
               
              ###  1964 ч. 
                
                Строд( Абаҕа), Киров (Бөтүн), Победа (Эмис) колхозтар холбоһон бөдөҥсүйбүт Строд аат.колхоз тэриллибитэ.
               
               
             ###   1965 с. 
                
                Абаҕа арахсан туһунан Строд аат. Колхоз буолбута.
                Ветеринарнай учаастак саҥа дьиэтэ тутуллан үлэҕэ киирэр.
               
               
            ###   1966 с. 
                
                Абаҕа дэриэбинэтигэр Гражданскай уонна 1941-1945 сс. Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии фронугар өлбүт буойуннарга анаан Панорама памятник турбута. ( Строд аат.колхоз председателя Сирдитов Д.И.көҕүлээһининэн колхоз салалтатын өйөбүлүнэн архитектордар Петров В.С, Нестерев Е.Я., тутааччы инженер Захаров А.Н. оҥорбуттара.)
               
             ###   1967 с.
                
                Абаҕа оскуолатыгар тэриллибит кыраайы үөрэтэр муннук кэҥэтиллэн, « Школьный краеведческий музей» диэн паспордаах музей аһыллыбыта.
               
           ###     1968 с.
                
                 Колхоз маҥнайгы экономиһынан Дьячковская Ефросинья Степановна анаммыта.
               
            ###    1970 с. 
                
                Оскуола үөрэнээччилэрэ 98 киһи колхоз чилиэннэринэн ылыллан регистрацияламмыттара.
                
            ###    1971 с.

                 08.04. Абаҕа аҕыс кылаастаах оскуолата орто оскуола буолбута.
               
             ###   1974 с.
                
                Амма улууһугар И.Я.Строд аат. Совхоз тэриллибитэ. Киинэ Бөтүн. Абаҕа совхоз отделенията буолбута. Директор А.В.Ефремов.
                
             ###   1976 с. 
                
                Абаҕаҕа кииннээх Строд аат.совхоз тэриллибитэ. Отделениялара: Абаҕа, Соморсун, Сулҕаччы. Директор. А.В.Ефремов.
                
                
             ###   1976 с. 
                
                9.5 м. уу тахсыбыт.
                Оҕо художественнай кылаастаах музыкальнай оскуолата аһыллыбыта. Директор Атласова А.Е.
                 Аан бастаан телевизор кэлбитэ.
                
             ###    1983 с.
                 
                 11.75 м. уу кэлбит.
                 
             ###    1985 с. 
                 
                 Орбита ретрансляционнай телевизор станциятынан телевидение кэлбитэ.
                 
            ###     1986 с.
                 
                  Алтынньы ый 2 к. Строд аат. Совхоз Саха АССР Верховнай советын президиумун ыйааҕынан Бочуотунай грамотанан наҕараадаламмыта.
                  Бүтүн Союзтааҕы социалистическай куоталаһыыга бастаан ССКП КК, ССРС Министирдэрин советын , профсоюз уонна комсомол көһөрүллэ сылдьар Кыһыл Знамятынан уонна Бочуотунай грамотатынан наҕараадаламмыта. Директор П.А.Михайлов, Партком секретара Захаров К.Н., профсоюз председателя Тимофеев И.М.
                 Абаҕа оскуолатын иһинэн тэриллэн үлэлиир музей саҥардыллан, 1986 с. өссө эбии саҥардыллан , РСФСР үөрэҕин министерствотынан регистрацияламмыта 695 № паспордаммыта.Оскуола диретора Давыдов Алексей Хрисанфович, олохтоох сэбиэт председател. Алексей Ильич Захаров.
                “ Кыыс Амма» дьахталлар ырыа ансаамбыллара тэриллэр.
                
             ###    1987 с. 
                 
                 Спортивнай зал тутуллан үлэҕэ киирэр. Совхоз директора Захаров Николай Гаврильевич, старшай прораб Брызгаев Никон Иванович, олохтоох Сэбиэт редседател. Гоголев Владимир Егорович.
                  
             ###     1989 с. 
                  
                  Строд аат совхоз Бүтүн Союзтааҕы куоталаһыыга бастаан иккис төгүлүн ССКП КК, ССРС министирдэрин советын, профсоюз уонна комсомол Кыһыл знамянан уонна Бочуотунай грамотанан наҕараадалаабыта.Союз Кыһыл знамята анал ыйааҕынан Строд аат. Совхоз коллективыгар хаалларыллыбыта. Директор Захаров Н.Г., партком секретара Захаров К.Н., профсоюз председателя Тимофеев И.М.
                  Строд совхоз ынах сүөһүтүн ахсаана 1943, сылгыта 1200 төбөҕө тиийбитэ. Биир фуражнай ынахтан үүтү ыаһын 2156 кг., онтон 1990 с. 2163 кг тэҥнэспитэ. Государствоҕа туттарбыт сүөһүтүн орто ыйааһына 356 кг.тиийбитэ. Оттооһун 3000 тн., сиилэстээһин 2000 тн. тиийбит.Бурдук хомууругар хас биирдии гектартан 22,1 цн. үүнүү ылыллыбыт.
                  
               ###   1990 с.
                  
                   Улуу Кыайыы 45 сылын көрсө Панорама памятник реконструкцияламмыта. Истиэнэлэрэ бөҕөргүтүллүбүттэрэ, эбии истиэнэҕэ сэрии кыттыылаахтарын ааттара чуолкайданан эбии киллэриллибитэ    (Архитектор Н.Д.Сирдитов, сельсовет председателя Гоголев В.Е., тутааччы Дьячковскай Г.И. салалтатынан Киприянов А.С., Лугинов Р.Ф. үлэлэринэн.)
                 
                 
              ###   1991 с.
                 
                 Ахсынньы 24 к. –тохсунньу ыйтан Абаҕа орто оскуолата  агрооскуола статуһун ылбыта. (директор Гоголев Владимир Егорович.)
                 Амматааҕы ХДСУ начальнигынан үлэлиир Абаҕа ыччата Гоголев Василий Егорович этии киллэриитинэн Строд совхоз ылынан (директор Николай Гаврильевич Захаров) Тыа хаһаайыстыбатын министерствотыгар сайаапка оҥоһуллан, министерствоҕа тутуу отделын начальнига Новгородова Анастасия Иннокентьевна өйөбүлүнэн Абаҕа –Халгыыда суола, Абаҕа дэриэбинэтин иһинээҕи уулуссалар оҥоһуу проега оҥоһуллан үлэтэ саҕаламмыта уонна 1992 сыл күһүнүгэр бүтэн үлэҕэ киирбитэ. Суол уһуна барыта холбоон 11 км. ордуга.
                 
              ###   1992 с. 
                 
                 Олунньу ыйга 10 куойкалаах саҥа балыыһа улэҕэ киирбитэ. Гл.врач Е.П.Устинова, стамотолог А.Д.Назаров, фельдшер-акушер Т.А.Александрова. Тутуу үлэтин тэрийбиттэрэ: Совхоз директора Захаров Н.Г., старшай прораб Брызгаев Н.И., олохтоох сэбиэт преседателэ Назаров И.В.
                
              ###  1993 с.
                
                оройуоннарга уонна нэһилиэктэргэ олохтоох Дьаһалта баһылыгын дуоһунастара киллэриллибитэ.
                
             ###   1994 с.
                
                 Прокопьев Платон Платонович- Оокко бухатыыр мас тардыһыытыгар Саха сирин абсолютнай чемпиона буолар.Тренер Владимиров 
                
              ###  1995 с. 
                
                Дьахталлар « Кыыс Амма» ырыа ансаамбыллара Амма улууһугар маҥнайгынан норуодунай коллектив аатын ылар. Салайааччылар Яковлева Е.С., Петрова Г.П.
                
             ###   1997 с.
                
                 С.А.Осипов бэлиэтииринэн Муус устар 5 к. Этиҥ эппит(гроза), ардаабыт.
                
                
             ###   1998 с.
                
                11 м. уу кэлбит.
                
                
             ###   2008 с. 
                
                9.5 м. үрдүк халаан уута кэлбит. “ Кымыс ” комплекс, элбэх ыал дьиэлэрэ, ыһыы сирдэрэ ууга былдьаммыттара.
                
                
             ###   2010 с. 
                
                Муниципальнай уопсай үөрэхтээһин тэрилтэтэ « А.Е. Кралин аат. Абаҕатааҕы уопсай үөрэхтээһин орто оскуолата» диэн буолбута.
                
                2012 с.
                
                 Норуот күүһүнэн, Амма улууһун салалтатын (Баһылык Артемьев А.Е.) өйөбүлүнэн, олохтоох дьаһалта (баһылык М.А.Ефремов) норуоту түмүүтүнэн саҥа кулууп дьиэ үлэҕэ киирбитэ.
               
               
            ###    2013 с.
                
                 Художественнай садеятельность театра  Норуодунай театр аатын ылбыта. Театр үс студиялаах: « Айтал» көр-күлүү студията , «Драма» студията, « Маска» оҕо студията.
                
                
             ###   2015 с.
                
                 Гражданскай сэрии кыттыылаахтарын, 1941-1945 сс. Аҕа дойду сэриитин кыттыылаахтарыгар анаммыт Панорама памятник кэҥэтиллэн  1941-1945 сэрии сылларыгар тыылга үлэлээбит “ 1941-1945 сс. Килбиэннэх үлэтин иһин” Сталин төбөлөөх мэтээллээх тыыл ветераннарын ааттара киллэриллибитэ.
                Нэһилиэккэ Киэн туттуу скверэ тутуллубута.( Абаҕа нэһилиэгэ МТ баһылыга Ефремов М.А., солб.баһылык Михайлова Д.Е.) 
                
                
             ###   2018 с. 
                
                Улахан халаан уута 10.8 м.үрдүктээх кэлбит.Элбэх ыал дьиэтэ, суол, муоста ууттан  эмсэҕэлээбиттэрэ.
                
                
             ###   2020 с. 
                
                Сайын итии күннэр турбуттара , бэл күлүккэ +40 градус итиини көрдөрбүтэ.
                Кыһыныгар тохсунньу, олунньу ыйдарга -54, -58, -56 С тымныы күннэр уһун кэмҥэ турбуттара.
               
               
              ###  1941-1945 сс.
                
                 Аҕа дойду сэриитин Улуу Кыайыы 75 сылын көрсө Панорама памятникка эбии  тыыл ветераннарын уонна сэрии оҕолорун ааттара киллэриллибиттэрэ. Реконструкция оҥоһуллан уота –күөһэ, сирэ-уота саҥардыллыбыта, мас олордуллубута, эбии тыыл үлэтин туоһута ол сыллардааҕы суха, кыраабыл, атырдьах туруоруллубута.( Абаҕа нэһилиэгэ МТ баһылыга Тимофеев М.И.,Ксенофонтова С.Е., Смитина М.Е.)
                Балаҕан ыйын 2 күнүгэр өр сылларга туруорсубут баҕа санаабыт таас оскуола-сад маҥнайгы сваята түстэ.(Абаҕа МТ баҺылыга М.И.Тимофеев). Кыттыыны ылла Саха республикатын Ил-Дархана Айсен Сергеевич Николаев.
